Nedir Sağlık Yaşam

BİTKİSEL LAKSATİFLER

Tarafından yazılmıştır admin

Normal bir şekilde dışkı yapmayı sağlayan maddelere LAKSATİF (müshil) adını veriyoruz. Eğer laksatif, çok kuvvetli bir etki meydana getiriyorsa, buna PÜRGATİF (kuvvetli müshil) denir. KONSTİPASYON ise, kabızlık demektir.

Laksatifler, değişik sebebe bağlı konstipasyonların giderilmesinde kullanılırlar. Bu, konstipasyonların sebepleri şunlar olabilir:

  • Kendinden oluşan ve çevreye bağlı (sebep; düşük, az lifli gıdalarla beslenme, kirli tuvaletlere girememe, yolculuk-şahsi problemler)
  • Fizyolojik değişiklikler, Psikolojik ve Psikiyatrik (sebep; hamilelik, adet görme, akıl hastalıkları, ilaç alışkanlıkları)
  • Nörolojik (sebep; endokrin sistemdeki genetik bozukluklar)
  • Patolojik (sebep; tıbbi ve cerrahi şartlar, kullanılan bazı ilaçlar)
  • Diğerleri (sebep; kolon kanseri vd.)

Günlük hayattaki konstipasyonlar genellikle az liftli gıdalarla beslenme, seyahat vb. sebeplere bağlıdır. Tabii, sandviç, hamburger gibi gıdalarla beslenme arttıkça, konstipasyonurı da artacağını hatırlatmak isterim.

Konstipasyonlara karşı kullanılan laksatifleri, gruplar halinde inceleyelim.

Su Tutma Özelliği Olanlar

Genellikle, poliholozit yapısında maddeler taşırlar. Etkileri basit olarak su şekilde meydana gelir: Drogun yapısında bulunan poliholozitler (polisakkaritler) bağırsakta su ile şişer, hacimli bir kitle meydana gelir, bu kitle bağırsakları uyarır ve defekasyon (dışkı yapma) meydana gelir. Bu grup 2 alt grupta incelenebilir: Diyet ve kepek lifleri, şişme özelliğine sahip drog ve maddeler

  1. Diyet ve Kepek Lifleri

Diyet lifleri ince bağırsaklarda sindirilmeyen ve genellikle sellüloz ve diğer poliholozitlerden meydana gelen artıktır. Özellikle sellülozu bol gıdaların alınması, doğrudan lif sağlanmasına sebep olmaktadır. Yani, bol sebze, salata yenmesi belki diğer laksatiflerin kullanımını önleyecektir. Yulaf unundan yapılmış ekmek yenmesi de laksatif bir etki sağlayabilir. Çünkü bu ekmek %10 oranında (sellüloz+hemisellüloz) poliholozitleri taşır. Bu miktar, normal ekmekteki % 1-4 arasındaki lif miktarı ile karşılaştırıldığında, iyi bir orandır.

Lifli diyetin bir başka yolu da, kepek lifi veya kepekli hububat kullanmaktır. Kepek veya kepek lifi buğdayın çabuğudur. Şu şekilde elde edilir. Buğday öğütülür, elenir, elek üstünde kepek, yani kabuklar kalır. Kepeğin yapısında yüksek orandaki poliholozitlerın yanında, azotlu maddeler, anorganik bileşikler (bilhassa demir ve fosfor), B grubu vitaminler, D ve E vitamini bulunmaktadır. Kabızlığa karşı yemeklerden önce 1-2 çorba kaşığı kepek su ile alınır.

  1. Şişme Özelliğine Sahip Drog ve Maddeler

Pek çok bitkinin değişik kısımları veya bitkilerden elde edilen ürünler, şişme sağlayıcı madde olarak kullanılmaktadır. Bu bitkiler, genellikle poliholozit yapısında maddeler taşımaktadır. Bu bitkileri, bitkilerden elde edilen drogları ve diğer ürünleri kısaca görelim.

  • Keten Tohumu

Keten bitkisi (Linum usitatissimum) lif ve yağ elde edilmek üzere yaygın bir şekilde yetiştirilmektedir. Bitki, 30-60 cm yükseklikte, mavi çiçekli, bir yıllık ve otsudur. Bu bitkinin tohumları Semen Lini (keten tohumu) drogunu verir. Bu drog, eski Mısırlılardan beri tanınıp bilinmektedir. Konstipasyona karşı, kaba parçalanmış tohumlardan 1 çorba kaşığı, bir bardak su ile alınarak kullanılmaktadır. Yapısında müsilaj (%10), sabit yağ (%27-40) ve liniamarin (zehirli bir siyanogenetik heterozit) bulunmaktadır. Bu maddeden dolayı, dikkatle kullanılmalıdır.

  • Karnıyarık Tohumu

Plantago psyllium veya buna yakın türlerin olgun tohumları (Semen Psyllii) ve bu tohumların kabuğu laksatif olarak kullanılır. Bitki 10-40 cm yükseklikte, bir yıllık ve otsudur. Anadolu’da oldukça yaygındır. Tohumlar 2-3 mm uzunlukta, esmer ve koyu esmer renkli, kayık şeklinde, tatsız ve kokusuzdur. Tohumlar müsilaj ve sabit yağ taşır. Laksatif etki elde edilebilmesi için, 15-45 g tohum su ile karıştırılarak içilir.

  • Karaya Zamkı

Değişik Sterculia türlerinin gövdelerine yapılan yaralardan akan bir zamktır. Sterculia türleri Hindistan’da ormanlar meydana getirirler. Ağaçların gövdesine mart-haziran ayları arasında yaralar açılır ve 9 ay süre ile zamk elde edilir. Elde edilen zamk iyice kurutulur, öğütülerek veya etkili maddeleri ekstre edilerek kullanılır.

Karaya zamkı D-galaktoz, L-ramnoz, D-galakturonik asit, aldobiüronik asitten meydana gelen poliholozit’ler taşır. Karaya zamkı pek çok ülkede laksatif olarak kullanılan preparatların bileşimine girmektedir.

  • Metilsellüloz

Sellülozun metillenmiş yarı sentetik türevidir. Su ile kuvvetli bir şekilde şişer. Avrupa’da tablet ve granülleri (cologel, celevac) kullanılmaktadır.

GENEL AMAÇLI LAKSATİFLER

Bu grupta antrakion grubu heterozitleri taşıyan sinameki (Folia sennae) barut ağacı kabuğu (Cortex frangulae) kaskara sagrada (Cortex rhamni purshianae), sarısabır (Aloe), ravent rizomu (Rhizoma rhei) drogları bulunur. Bu droglar pek çok ülkede kendi kendini tedavi (self-medication) için kullanılmaktadır.

Bu tip drogların yapısındaki antrakion heterozitleri, bağırsakta irritasyon (tahriş, uyarı) meydana getirir ve bunun sonucunda defekasyon meydana gelir. Yanlış kullanımları sonucu olarak, elektrolit kaybı (bilhassa K+) meydana gelebileceği için dikkatle kullanılmalıdır. Ayrıca uzun süreli kullanımların vitaminlerinin emilmesini önleyebilecekleri ve sonucunda bazı vitaminlerin eksikliğine ait tabloların da meydana gelebileceği unutulmamalıdır. Hamilelikte de kullanılmaması gerektiği akıldan çıkarılmamalıdır. Bu gruptan olan ve oldukça önemli sayılan sinameki yaprağı ve meyvesi hakkında kısaca bilgi verelim.

Sinameki Yaprağı ve Meyvesi

Cassia acutifolia ve C. angustifolia ağaçlarının kurutulmuş yaprakcık ve meyvalarıdır. Bitkiler, Sudan ve Somali’de yabanî olarak yetişir. C. angustifolia’nın Hindistan’da kültürü yapılır.

Sinameki yaprağı reçine, flavonoit yapısında maddeler ve antrakion türleri heterozitler taşır. Antrakion türevi maddeler %2-3 oranındadır ve başlıcası sennozit A ve B diye isimlendirilirler.

Sinameki yaprağı toz edilip 0,5 – 1 gramı günde 2-3 defa olduğu gibi bir miktar su ile alınarak kullanılabilir. 5-10 g sinameki yaprağı 200 g kadar su ile 5 dakika kaynatılır, soğuduktan sonra süzülür, süzüntünün önce yarısı içilir, 5-6 saat sonra laksatif etki görülür. Süzüntünün yarısı da bu esnada içilir.

Sinameki yaprağı yukarıda belirtilen miktarlarda kullanıldığında karın ağrısı yapar, bulantı ve kusma yapmaz. Eğer miktar fazla gelmişse, önce bulantı sonra kusma görülür. Bu yüzden yaprağı olduğu gibi kullanma yerine, yapraktan hazırlanmış, miktarı belirli çay şeklindeki preparatların kullanılması daha doğrudur.

Sinameki yaprağının ekstresi veya etkili maddeleri elde edilip daha iyi bir etki sağlamak üzere yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Türkiye ve Avrupa’da en yaygın kullanılan laksatif sinameki ve etkili maddeleridir. Diğer genel amaçlı laksatifler az kullanılır. Bu yüzden, onlardan bahsetmeyeceğiz.

Bitkisel laksatitlere ihtiyaç duymadan, gıda rejiminin ayarlanması ile konstipasyondan korunmanın mümkün olduğunun unutulmaması gerek. Lif bakımından zengin gıdaların, kepekli ekmeğin veya doğrudan kepeğin yenmesi de konstipasyonu giderebilir. Laksatif etkisi olan bazı gıdaların (erik, hoşaf şeklinde, kayısı kurusu ve kuru incir olduğu gibi) yenmesi de konstipasyona etkilidir.

Genel amaçlı laksatiflerin uzun süre kullanılması halinde elektrolit kaybına ve vitamin eksikliğine sebep olabileceği de unutulmamalıdır.

 

KAYNAK: Bilim ve Teknik

Yazar Hakkında

admin

%d blogcu bunu beğendi: