Güncel Nedir Yaşam

ELEKTRİK ÇARPMASI VE ETKİLERİ

Tarafından yazılmıştır admin

Evlerde 220 volt olan elektrik akımı, fabrikalarda 380 volt (trifaze) ve kimyada, metalürjide, elektrikli trenlerde vb. en az 1500 volttur. Elektrikten akıllı bir şekilde korkmak gere­kir, güvenlik önlemleri şarttır. Elektrik çarpmaları, özellikle çocuklarda, önemli izler bırakır: dudaklarda ömür boyu kala­cak nedbeler, bir elin bir parmağının daima sakat kalışı, si­nirlerin tahribi, baş dönmeleri ve karakter bozuklukları. Daha ağır elektrik çarpmalarında dudakların delinmesi, iki deri par­çası arasında ortaya kemik çıkış, büzüşmüş eller, kopmuş kas kirişleri, tamamen tahrip olmuş önkol vb. görülür.

Elek­trik, bir iletkende elektronların akmasından oluşur. Bu elek­tron akışı bir manyetik alan, ortamdaki dirençle oranlı bir sı­caklık (Joule etkisi) ve kimyasal reaksiyonlar oluşturur, iletkende akan elektronlar bütün atomlara çarparak enerjilerinin bir bölümünü yitirirler, bu enerji ısıya dönüşür. Bir madde­nin elektron akışına karşı gösterdiği güçlük, onun direncidir. Direnç ohm’la ölçülür. Yalıtkan cisimlerin (cam, vb.) direnci çok büyük, iletken cisimlerin ise (metaller, vb.) direnci çok küçüktür. Vücuttaki dokular tuz çözeltileri içerir ve iletken ile yalıtkan arası bir durumdadır, dirençleri nispeten yüksektir, yine de voltaj yüksekse akım geçebilir (ünlü Ohm Kanunu ge­reğince: V=R.I, V=voltaj, R=direnç, I=akım şiddeti), Deri az çok yalıtkandır, bu şekilde vücut yalıtkan bir kabuk içeren iletken bir merkezden oluşur. Kasların ve bol damarlı iç or­ganların direnci 500 ohm kadardır. (1 mm2 kesitinde ve 60 m uzunlukta bir telin direnci 1 ohm’dür) 0 halde vücudun içi, kesiti 1 mm2 olan 30 km uzunlukta bir bakır tele karşılık­tır. Deri kuru ise ve voltaj çok yüksek değilse deri yalıtkan­dır. Deri bir kapasite kondansatör ile paralel bağlı bir direnç olarak düşünülebilir. Bu nedenle alternatif akım karşısında derinin impedansı çok değişkendir.

Pratikte elektrik ileten metaller hemen daima vücudu­muzun yüzeyine değer, derinin elektriğe gösterdiği direnç, temas yüzeyi, basıncı, yeri ve nemliliği ile değişir. Deri ince olduğundan, kuru bile olsa, 1000 volt üzeri voltajlarda dielektrik kopma denen olay meydana gelir ve deri ancak iç or­ganların direncini (300-500 ohm) gösterir. 220-330 V arası akımlarda derinin 4 durumunu ayırt etmek gerekir: kuru, nemli, ıslak ve suya batmış. Deri kuru iken 50 V’u aşmayan akım­larda 4000-5000 ohm kadar direnç gösterir. Deri ıslak iken direnci % 50 azalır, suya batmış durumda derinin direnci iç ortamın direnci (500 ohm) kadardır. 220 voltu aşan alterna­tif akımlarda deri direnci 1500 ohm’dur. Amper V=RI for­mülünden bulunur, böylece kuru bir deri de 1500 ohm ve 150 V ile 0.1 amper oluşur, bu ise birkaç saniyeden uzun sürerse insan için ölüm tehlikesi yaratır.

Nihayet zaman da dikkate alınmalıdır: elektrik çarpma­sının yaptığı tahrip akım enerjisi ile ölçülür: W=Rl2t. Böylece saniyelerce devam eden düşük akım şiddetleri (0.05 A) bir­kaç milisaniye süreri şiddetli akımlardan (Örneğin 2 A) daha tehlikeli olur. Tehlikeli olmayan elektrik, yalnız cep lambası pillerindeki kadar bir elektriktir. Bir oto aküsü 12 V verir ve tamamen tehlikesizdir. 12 V dan yukarı ve özellikle alternatif akımlarda risk giderek artar. Deri ıslak ise tehlike büyür. Düz akım aynı voltajlarda alternatif akımdan 4 kat daha az tehlikelidir, fakat düz akım elektroliz yaptığından yanıklar daha ağırdır.

Elektrik 2 türlü tehlike taşır: (1) Akım geçerken dokular ısınır, İç ve dış yanıklar oluşur. (2) Sinir ve kas sistemi felç­leri: Vücutta sinir-kas çalışmaları bu dokularda oluşan hayatsal bir elektrik akımına (aksiyon akımı) bağlıdır. Bir başka elektrik akımının gelişi hayatsal elektriği bozar, kaslarda felçler olur, bu sırada solunum kasları ve kalp (ki bir kastır) faali­yeti durabilir. Elektrik çarpmalarında birinci ölüm nedeni kalp durmasıdır.

Milyonda 45 amper dilde bir ekşilik gibi hissedilir. Binde bir amper deride önce batmalar ve sonra ağrı yapar 100 vatlık bir ampul 0.5 A, bir ütü 3 A ve elektrikli kalorifer 7 A verir. 0,02 A’in bile birkaç dakika devamı solunum dur­masına neden olur. 0,5 A kalbi durdurur. 0.01 A ile kaslar refleks olarak kasılır, bu nedenle elektrikli bir teli vb. kavra­yan kimse anık istese de onu bırakamaz Yardıma gelinmezse veya amper 0.025’i geçerse diyafram kası sürekli kasılma haline geçer (tetani) ve insan soluk alamadığı için oksijensizlik­ten ölür (el, ayak veya sol el-sağ el yönünde geçen akımlar­da sık). 0,05 A üstünde akımla her türlü temas (sol ayaktan sağ ayağa geçiş hariç) kalbi durdurur, kalp karıncıktan at­mayı durdurarak yaprak gibi titremeye başlar (ventriküler fibrilasyon) Bu olay düşük voltajlarda 1. ölüm nedenidir.

Yanıklar akımın giriş ve çıkış noktaları arasındaki diren­ce ve bu noktaların yerine bağlıdır. Saniyede amperlerce akım geçerse yanık ciddidir. 220 V ile ağır yanıklar nadirdir, yal­nızca akımın giriş ve çıkış noktaları yakınsa (iki parmağı pri­ze veya elektrik fişini ağza sokmak gibi) yanıklar ağırdır 1000 V üstü akımlar çok çirkinleştirici yanıklar yapar. En ağır ya­nıklar kaslarda ve sinir-damar demetlerinde meydana gelir. Elektrik yağını diğer yanıklardan (sıcak su vb.) çok daha teh­likelidir. çünkü dokular içten yanar, dıştan bakınca yanık gö­rülmez, oysa derinin altında bütün kaslar yanmıştır, bacak veya kol kesilmesi gerekebilir. Akım kısa bir yol gitse bile (örneğin el veya kolun iki noktası arası) ağır yanık oluşur, akım uzun yol giderse (elden ayağa) sinir merkezleri de felç olur. Hasta şok halinde ve bitkisel hayattadır. 20 A üstü akımlarda (5000-400.000 V) yıldırımın bütün etkileri görülür: kırıklar, deri ve iç organ yanıkları, kasları kömür olması ve kopma­sı, kalp durması vb.

Kullanılan başlıca akımların voltajı şöyledir: Evler 220 V monofaze, atölyeler 380 volt trifaze, metro 750 V düz akım, madenler 960 V trifaze, demir yolları 1500 V düz akım veya 25.000 volt, yüksek voltaj dağılım merkezlen 5000-20.000 volt trifaze, orta mesafe trifaze yüksek gerilim nakli 45.000 – 90.000 volt, uzun mesafe trifaze yüksek gerilim nakli 150.000 – 400.000 volt.

Elektrik, bilimin bütün keşifleri gibi, ancak iyilerin elinde iyiye kullanıldığı zaman iyidir. Elektrikte, bilimin bütün güç­lerinde olduğu gibi insanlar tarafından evcilleştirilmiş bir ca­navar saklanmaktadır. Bu canavar pek çok yerde uygarlık için güzel nedenlerle kullanılabilir: Bazı ruh hastalıklarının kafaya verilen elektrik şoklarla tedavisi, duran kalbin (düşük amperin elektrik bile kalbi durdurabilmektedir) elektrikle yeniden ça­lıştırılması (elektrikli defilbrilator ve pacemaker’lar), kalbin düzensiz atışlarının elektrikle düzene konması (düz akımla konversiyon) ve nihayet bir ülkenin elektrikle pırıl pırıl aydınlatıl­ması gibi.

 

Kaynak:
Bilim ve Teknik / Selçuk Alsan

Yazar Hakkında

admin

%d blogcu bunu beğendi: