Bilim Nedir Son Makaleler

SALGI EPİTELİ NEDİR ÇEŞİTLERİ NELERDİR?

Tarafından yazılmıştır admin

EPİTEL DOKU NEDİR

Epitel dokularını oluşturan hücrelere epitel doku denir. Epitel dokuları bağ dokusunun üzerini örteler. Epitel dokuları kan damarı içermezler, beslenmeleri difüzyon ile olur. Görevlerine göre epitel dokular dört gruba ayrılırlar:

  • Örtü epiteli
  • Salgı epiteli
  • Kassel epitel
  • Duyu epiteli

SALGI EPİTELİ

  • Kan ve hücrelerarası sıvıdan yapı olarak farklı bir madde salgılayan hücrelerden oluşur.
  • Salgılama işlevine SEKRESYON denir.
  • Sentezlenen maddelere SALGI denir.
  • Bu maddelerin hücrelerden dışarı verilmesine SALGILAMA denir.
  • Salgı epitel hücrelerinin yaptıkları topluluklara BEZ=GLANDULA denir.
  • Belli sayıdaki bez epitel hücreleri bir lümen etrafında tek sıra halinde dizilerek korpus glandulayı olışturu.
  • Bezler salgılarını birer boşaltıcı kanalla, kendilerinden az çok uzak bir yere akıtırlar ya da direkt olarak yakınlarında bulunan (kapilar damarlara) verirler.

 

BEZLER İKİYE AYRILIRLAR; BUNLAR:

  1. EKZOKRİN BEZLER
  • Boşaltıcı kanalları (ductus) vardır. Boşaltıcı kanalların aracılığı ile örtü epiteliyle bağlantı halindedir.
  • Salgılarını lümene boşaltırlar.
  • Kökeni örtü epitelidir.
  • Belirli sayıdaki bez epitel hücreleri bir lümen etrafında tek sıra halinde dizilerek korpus glandula’ları oluşturur.
  • Örtü epiteli aşağıya doğru çöküntü oluşturur ve bu çöküntükısmı koparak korpus glandula yani ekzokrin bez oluşmuş olur.
  1. ENDOKRİN BEZLER

  • Boşaltıcı kanalları yoktur.
  • Salgılarını direk kan (veya lenf) damarına verirler (tiroid bezi hariç).
  • Kökeni örtü epitelidir.
  • Embriyonel gelişme sırasında örtü epiteli ile bağlantılarını kaybederler. (Akıtıcı kanalları olmadığından örtü epiteli ile bağlantılı değildir)
  • Çevresinde kordon şeklinde hücre uzantıları vardır.
  • Bu bezler, uyarıcı maddelerin (hormonlar) organizmanın her tarafına yayılmalarını ve bu yolla birbirlerini kontrol altında tutulmalarını sağlar.
  • Endokrin bez hücreleri korpus glandula oluşturmazlar.
  • Endokrin sistem ikiye ayrılır. Bunlar; 1. Bir kısmı gerçek anlamda bez özelliği gösterirler (tiroit, hipofiz, adren, böbrek üstü bezi gibi). 2. Kendisi endokrin organ olmamasına rağmen,salgıları endokrin özellik gösterirler (pankreas, testiste intersitisi hücreler, sindirim kanalı, mide, bağırsak gibi).
  • Özetle; endokrin bezin boşaltıcı kanalı yoktur. Sinozitlerin çevresini kordon şeklinde sarıyorlar. Böylece endokriz bez oluşuyor. Bu sayede kan damarlarına hormon verilir.

Ekzokrin Bezler (Dış Salgı Bezleri)

Epitel dokusu ile ilişkisine göre:

  1. Endoepitelyal bezler
  2. Ekzoepitelyal bezler

Bezi oluşturan hücrelerin sayısına göre:

  1. Tek hücreli bezler
  2. Çok hücreli bezler

Bezi oluşturan birimlerin şekline göre:

  1. Tübüler bezler
  2. Alveolar (asinöz) bezler
  3. Tübüloalveolar bezler
  4. Retiküler bezler

Bezi oluşturan birimlerin sayısına göre:

  1. Basit bezler
  2. Bileşik bezler

Salgı maddesinin fiziksel ve kimyasal özelliğine göre:

  1. Seröz bezler
  2. Müköz bezler
  3. Sero-müköz bezler (karışık bezler)

Bezin salgılama şekline göre:

  1. Merokrin bezler
  2. Apokrin bezler
  3. Holokrin bezler
  4. Aktif holokrin bez
  5. Dejeneratif holokrin bez

 

Bu maddeleri biraz daha detaylı inceleyelim;

Epitel dokusu ile ilişkisine göre:

  • Endoepitelyal bezler, örtü epitelinin arasında yer alan bezlerdir. Endoepitelyal bez hücreleri çok hücreli ve tek hücreli olabilir. Çok hücreli bezler larinksteki yalancı çok katlı silli prizmatik epitel içinde ve erkek üretrasında bulunur. Tek hücreli bezler solunum yollarının yalancı çok katlı silli prizmatik epiteli arasında, bağırsak kanalında silindirik epitel hücreleri arasında ve safra yollarında bulunur.
  • Birden fazla hücreden oluşan ekzokrin bezlere Ekzoepitelyal (multisellüler) bezler Örtü epiteli altındaki bağ dokuda yer alır. Epitelin uzağında olan akıtıcı kanallarla bağlantıyı sağlar. Tükrük bezi, solunum yollarındaki bezleri örnek verebiliriz.

Bezi oluşturan hücrelerin sayısına göre:

  • Ekzokrin bezlerin en basit tipi, bezsel mukozalarda bulunan kadeh (goblet) hücreleridir. Bunlar tek hücreden ibaret bezlerdir (unisellüler bez). Musin salgılayan biçim değiştirmiş silindirik hücrelerdir (Musin+Su=Mukus).

Bezi oluşturan birimlerin (korpus glandula) şekline göre:

  • Basit acinar; küresel bir şekli vardır (alveoler).
  • Basit tubular; deney tüpüne benzer.
  • Basit tubuloacinar; tubular olarak başlamış ve alveoler olarak genişlemiştir ki buna Tubulo-alveoler denir.
  • Bileşik acinar; alveollerin bir araya gelmiş halidir.
  • Bileşik tubular; tüp şeklindeki korpus glandulalar bir araya gelerek ortak bir akıtıcı kanala açılırlar.
  • Bileşik tubuloacinar; tubular olarak başlamış ve alveoler olarak genişlemiş ve bunlar bir araya gelerek ortak bir akıtıcı kanala açılırlar.
  • Retiküker bezler; bezlerin son kısımlarını oluşturan birimler birbirleriyle çok sık ağızlaşma yapmışlardır. İki tane hücre kordonu bulunur. Bu kordonlar arasında bir boşluk bulunur. Bu boşluğa safra kanalı denir ve ağımsı bir yapı oluşturur. Organizmalarda bu görünüme sahip tek organ karaciğerdir.

Bezi oluşturan birimlerin sayısına göre:

  1. Basit Bezler: Bütün korpus glandulalar tek bir boşaltıcı kanala açılırlar.
  • Basit tubular; her korpus glandula tüp şeklindedir. Basit bir boyun şekli vardır. Örnek; ince bağırsaktaki kriptleri.
  • Basit dallı tubular; tüp şeklindeki korpus glandulalar dallanmıştır. Birkaç tanesi bir araya gelmiştir. Örnek; brunner bezleri.
  • Basit kıvrımlı tubular; tüp şeklindeki yapı tabanda kendi etrafında birkaç kez kıvrım yapmıştır. Örnek; merokrin tip ter bezleri.
  • Basit alveoler; korpus glandula kısmı alveol şeklinde basit boyun ksımı vardır. Örnek; kurbağa derisi.
  • Basit dallı alveoler; belirli sayıda alveoler karakterli korpus glandula bir araya gelip, bir kanala bağlanmasıyla oluşur. Örnek; deri yağ bezleri.
  1. Bileşik Bezler: Korpus glandulalar bir boşaltıcı kanala, onlar da bir ana boşaltıcı kanala açılırlar.
  • Bileşik tubular; kardiya bölgesinde ağız boşluğu ve böbrek tübülleri şeklinde (çok sayıda tüp) korpus glandulalar bir araya gelip, ortak akıtıcı kanala bağlanırlar. Örnek; ağız boşluğu, kardia ve böbrek tübülleri.
  • Bileşik alveoler; ana akıtıcı kanallar çok uzundur. Alveoler karakterli korpus glandulalar bir araya gelir ve ortak akıtıcı kanala bağlanır. Örnek; meme bezleri.
  • Bileşik tubuloalveolar; ana akıtıcı kanallar çok uzun, tüp şeklinde ve alveoler şeklinde genişlemektedir. Bir kısmı alveoler bir kısmı tüp şeklindedir. Örnek; tükrük bezleri, pankreas ve prostat bezi.

Salgı maddesinin fiziksel ve kimyasal özelliğine göre:

  • Seröz bezler; korpus glandulalar sulu bir salgı salgılarlar. Bez epitel hücrelerinde çekirdekler yuvarlaktır ve ortadadır. Sitoplazma koyu boyanır. Salgının sulu olmasından dolayı lümenleri dardır. Salgı akışkandır çünkü protein ağırlıklı salgı söz konusudur. Örnek; parotiste
  • Müköz bezler; korpus glandulalar koyu bir salgı salgılarlar (mukus gibi). Bez epitel hücrelerinde çekirdekler yassıdır ve bazal membran üzerine itilmişlerdir. Sitoplazma iyi boyanmaz. Salgının koyu olmasından dolayı lümenleri geniştir. Örnek; özofagus ( çok katlı yassı epitelinden oluşur. Sindirim kanalının ilk kısmında bulunur)
  • Serö-müköz bezler; korpus glandulaların bir bölümü seröz, diğer bölümü ise müköz salgı salarlar. Bezin bir kısmı seröz bir kısmı müközde olabilir. Tam terside olabilir.

Bezin salgılama şekline göre:

  • Merokrin (Ekrin) salgılama: Bu tür salgılamada bezlerde salgının dışarı verilmesi sitoplazma kaybına yol açmaz (Endokrin bezlerin tümü, ekzokrin bezlerin çoğu). Hücrede kayıp yoktur. Örtülü veziküller burayı tamir eder. İki şekilde olur: Yapılan salgı granülleri sitoplazma içinde erirler ve içerikleri düfüzyon ile dışarı verilir. 2. Salgı granülleri hücre yüzeyine göç eder; hücre ve granül membranları bir noktada kaynaşıp yırtılarak içerik lümene aktarılır (ekzositoz).
  • Apokrin salgılama: Hücrenin apikal kısmında boğumlanma vardır ve bu kısım bağımsız hale geçer ve burada kayıp söz konusudur. Yani bu tür salgılamada sitoplazma bir miktar kayba uğrar (Meme bezleri, insan koltukaltı bezleri).
  • Holokrin salgılama: Hücrenin bütünü salgılanır. Hücre salgı maddesi ile dolarak ölür ve atılır (derideki yağ bezleri, gonadlar). Hücrenin parçalanıp içeriğinin atılması iki şekilde olur; Yağ bezleri: Hücre bozulmaksızınbir bütün olarak lümene atılır. 2. Gonatlar: Hücre burada bütün olarak atılır (Testis, spermatozoom, ovaryum). Salgı salgılanmasına karşın hücre canlıdır.

EKZOKRİN BEZLERİN YAPILANMASI

  • Anatomik bezlerde korpus glandulalar ile lop ve lopçukların aralarını dolduran bağ dokusu bezin iskeletini oluşturur ve buna stroma
  • Korpus glandulalar ile akıtıcı kanallar ise parenkima olarak adlandırılır. Yani parenkima stromanın içini dolduran kısımdır.
  • Anatomik düzeydeki bileşik bir bezin ana boşaltıcı kanalına duktus ekskretoryus denir ve çok katlı prizmatik örtü epitelinden oluşur. Bu kanalın bezin içinde yaptığı dallara pars eksretorya denirve çok katlı prizmatik örtü epitelinden oluşur. Pars eksretoryanın ayrıldığı daha ince dallara da pars sekretorya denir ve tek katlı örtü epiteli kübik olarak başlar, prizmatiğe dönüşür. Her bir pars sekretorya da daha ince birkaç kola ayrılır. Bu son kollara pars inisyalis denir ve tek katlı yassı örtü epiteli kübiğe dönüşür.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yazar Hakkında

admin

%d blogcu bunu beğendi: